نه، هر کسی که از شما شکایت کرد و شکایتش به جایی نرسید، مرتکب افترا نشده. نه، هر حرف زشتی که پشت سرتان زده‌اند هم افترا نیست. و نه، مجازاتش دیگر آن حبس و شلاقی نیست که خیلی‌ها هنوز از آن حرف می‌زنند.
این جرم در قانون ایران تعریف دقیق و شرایط مشخصی دارد. اگر این شرایط را ندانید، ممکن است شکایتی طرح کنید که از اول محکوم به رد بوده، یا برعکس، حقی را که واقعاً دارید رها کنید.
پاسخ کوتاه: افترا یعنی نسبت دادن صریح یک جرم به دیگری، به هر وسیله‌ای از نوشته و سخنرانی تا فضای مجازی، به‌طوری که گوینده نتواند درستی آن را ثابت کند. طبق ماده ۶۹۷ قانون مجازات اسلامی و پس از اصلاح آن با قانون کاهش مجازات حبس تعزیری ۱۳۹۹، مجازات افترای قولی جزای نقدی درجه شش است. افترای عملی، مثلاً گذاشتن مواد مخدر در وسایل کسی، ماده جداگانه و مجازات سنگین‌تری دارد.
افترا در قانون دقیقاً یعنی چه؟
به زبان ساده، یعنی متهم کردن دیگری به جرمی که نمی‌توانید ثابتش کنید. ماده ۶۹۷ قانون مجازات اسلامی (بخش تعزیرات) چهار رکن برای آن تعیین کرده که همه باید با هم جمع شوند:
- نسبت دادن صریح؛ کنایه و ابهام معمولاً کافی نیست.
- چیزی که نسبت داده می‌شود باید طبق قانون جرم باشد؛ مثل سرقت، کلاهبرداری یا رشوه. «دروغگو» یا «بی‌عرضه» جرم نیست.
- نسبت دادن از راهی انجام شود که قانون گفته: نوشته، روزنامه، سخنرانی در جمع یا «هر وسیله دیگر».
- گوینده نتواند درستی ادعایش را ثابت کند.
رکن چهارم همان جایی است که خیلی‌ها غافل‌اند. اگر کسی شما را دزد خطاب کند و بتواند ثابت کند که واقعاً دزدی کرده‌اید، جرمی در کار نیست.
مجازات افترا در حال حاضر چیست؟
بستگی دارد نسبت دادن جرم با حرف بوده، با عمل، در فضای مجازی یا از نوع قذف. جدول زیر خلاصه وضعیت فعلی است:
| نوع | مبنای قانونی | مجازات |
| افترای قولی یا نوشتاری | ماده ۶۹۷ تعزیرات، اصلاحی بند ج ماده ۱ قانون کاهش مجازات حبس تعزیری ۱۳۹۹ | جزای نقدی درجه شش |
| افترای عملی (گذاشتن مواد، مشروب یا مال مسروقه در اختیار کسی برای متهم کردن او) | ماده ۶۹۹ تعزیرات | حبس یا شلاق؛ سنگین‌تر از افترای قولی |
| نسبت دادن اعمال خلاف واقع در فضای مجازی | ماده ۱۸ قانون جرائم رایانه‌ای (ماده ۷۴۶ تعزیرات) | حبس یا جزای نقدی، طبق متن ماده |
| قذف (نسبت دادن زنا یا لواط) | مواد ۲۴۵ و ۲۵۰ قانون مجازات اسلامی ۱۳۹۲ | حد؛ ۸۰ ضربه شلاق |
مبلغ جزای نقدی درجه شش ثابت نیست و دولت هر چند سال یک بار آن را به‌روز می‌کند. برای همین اینجا عددی نمی‌نویسم.
یک نکته کمتر شنیده‌شده: قانون‌گذار سال ۱۳۹۹ مجازات افترای قولی را سبک کرد، اما به افترای عملی دست نزد. یعنی کسی که با حرف شما را دزد بنامد جزای نقدی می‌دهد، ولی کسی که یک کیف را یواشکی در ماشینتان بگذارد تا شما را دزد جلوه دهد، هنوز با حبس روبه‌روست.
فرق افترا با توهین، نشر اکاذیب و قذف چیست؟
| جرم | چه چیزی به دیگری نسبت داده می‌شود | نمونه |
| افترا (ماده ۶۹۷) | ارتکاب یک جرم مشخص | «او از صندوق شرکت پول برداشته» |
| توهین (ماده ۶۰۸) | فحش یا عبارت تحقیرآمیز، بدون نسبت دادن جرم | ناسزا و الفاظ رکیک |
| نشر اکاذیب (ماده ۶۹۸) | اکاذیب یا اعمال خلاف واقع به قصد ضرر یا تشویش، حتی اگر جرم نباشد | شایعه ورشکستگی یک فروشگاه |
| قذف (ماده ۲۴۵ ق.م.ا) | زنا یا لواط | جرمی حدی با قواعد اثبات خاص |
اگر شما هم نمی‌دانید حرفی که پشت سرتان زده‌اند کدام است، تنها نیستید. در عمل، یک ماجرا ممکن است هم‌زمان چند عنوان داشته باشد و انتخاب عنوان درست، روی سرنوشت شکایت اثر مستقیم می‌گذارد.
اگر شکایت کسی علیه من رد شد، می‌توانم از او شکایت افترا کنم؟
نه به‌طور خودکار. این پرتکرارترین سوالی است که در این زمینه شنیده‌ام و جوابش برای بیشتر مردم ناامیدکننده است.
در رویه دادگاه‌ها، صرف اینکه شکایت کسی به قرار منع تعقیب یا حکم برائت رسیده، به این معنا نیست که شاکی مجرم است. مراجعه به دادسرا حق قانونی همه است و کسی را به خاطر استفاده از این حق مجازات نمی‌کنند، مگر اینکه نشان دهید شاکی می‌دانسته ادعایش دروغ است و با سوءنیت شکایت کرده.
اثبات این «می‌دانسته» سخت است. سخت، ولی ناممکن نه؛ مثلاً وقتی شاکی مدرکی را جعل کرده یا شاهدی را برای شهادت دروغ آماده کرده باشد.
افترا در فضای مجازی چطور ثابت می‌شود؟
با ثبت دقیق و به‌موقع مدرک. پست، پیام یا کامنت ممکن است چند ساعت بعد پاک شود و آن وقت شما می‌مانید و ادعایی بی‌سند.
یکی از موکلانم مدیر یک آموزشگاه زبان در اهواز بود. یکی از والدین در گروه تلگرامی اولیای شاگردان نوشته بود که او «شهریه‌ها را بالا کشیده و قصد فرار دارد». پیام سه روز در گروه ماند، دست‌به‌دست شد و بعد پاک شد.
خوشبختانه یکی از معلم‌ها همان روز اول از پیام، مشخصات گروه و تاریخ عکس گرفته بود و ما بلافاصله از طریق کارشناس رسمی رشته کامپیوتر، تامین دلیل کردیم. بدون آن چند عکس، پرونده احتمالاً از همان دادسرا برنمی‌گشت.
برای ثبت مدرک دیجیتال، اسکرین‌شات به‌تنهایی همیشه کافی نیست. شناسه حساب، آدرس دقیق پیام، تاریخ و شاهدانی که پیام را دیده‌اند را هم نگه دارید.
چطور از کسی شکایت افترا کنیم و مهلتش چقدر است؟
جرم موضوع ماده ۶۹۷ قابل گذشت است. طبق ماده ۱۰۶ قانون مجازات اسلامی، در جرائم تعزیری قابل گذشت اگر متضرر ظرف یک سال از تاریخ اطلاع از وقوع جرم شکایت نکند، حق شکایت کیفری‌اش ساقط می‌شود.
| قدم | کار لازم |
| ۱. جمع‌آوری مدرک | نوشته، فایل صوتی، اسکرین‌شات با جزئیات، نام شاهدان |
| ۲. تامین دلیل در صورت نیاز | به‌خصوص برای مدارک آنلاین که ممکن است پاک شوند |
| ۳. تنظیم شکوائیه | با ذکر دقیق عبارت‌ها، تاریخ، محل یا بستر انتشار و جرمی که نسبت داده شده |
| ۴. ثبت شکایت | از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی، پیش از پایان یک سال از اطلاع |
| ۵. مطالبه خسارت معنوی (اختیاری) | بر اساس ماده ۱۰ قانون مسئولیت مدنی، برای لطمه به حیثیت و اعتبار |
چون جرم قابل گذشت است، اگر در هر مرحله رضایت دهید، تعقیب یا اجرای مجازات متوقف می‌شود. همین موضوع، این شکایت را گاهی به ابزاری برای گرفتن عذرخواهی رسمی تبدیل می‌کند.
چه وقت این شکایت جواب نمی‌دهد؟
- وقتی حرف طرف مقابل جرم نسبت نداده، فقط توهین‌آمیز بوده.
- وقتی نسبت صریح نیست؛ مثلاً «بعضی‌ها دستشان کج است».
- وقتی طرف مقابل می‌تواند درستی ادعایش را ثابت کند.
- وقتی بیش از یک سال از اطلاعتان گذشته است.
واژه‌نامه
| اصطلاح | معنی ساده |
| مفتری | کسی که افترا زده |
| افترای قولی | نسبت دادن جرم با گفتار یا نوشتار |
| افترای عملی | ساختن صحنه یا گذاشتن شیء برای اینکه دیگری مجرم به نظر برسد |
| جرم قابل گذشت | جرمی که با رضایت شاکی، تعقیب یا اجرای مجازات آن متوقف می‌شود |
| شکوائیه | متن شکایت کیفری که به مرجع قضایی داده می‌شود |
| خسارت معنوی | جبران لطمه به آبرو، حیثیت یا آرامش روانی |
پرسش‌های پرتکرار درباره افترا
تهمت با افترا فرقی دارد؟
«تهمت» اصطلاح عامیانه است. در قانون، اگر تهمت به معنای نسبت دادن جرم باشد، ذیل ماده ۶۹۷ می‌آید؛ اگر فقط تحقیرآمیز باشد، ممکن است توهین محسوب شود.
اگر این نسبت در یک جمع خصوصی و دوستانه داده شود هم جرم است؟
ماده ۶۹۷ از عبارت «هر وسیله دیگر» استفاده کرده، اما اثبات آن در جمع خصوصی به شاهد بستگی دارد. نمی‌توانم بگویم همیشه قابل پیگیری است.
شکایت افترا در دادسرا رسیدگی می‌شود یا مستقیم دادگاه؟
بسته به درجه مجازات و ترتیب رسیدگی تعیین شده در قانون آیین دادرسی کیفری متفاوت است؛ وکیل شما مرجع درست را تشخیص می‌دهد.
می‌توانم هم شکایت کیفری کنم و هم خسارت بگیرم؟
بله. پیگیری کیفری مانع مطالبه خسارت معنوی بر اساس قانون مسئولیت مدنی نیست.
افترا علیه یک شرکت یا برند هم ممکن است؟
در مورد اشخاص حقوقی، بسته به نوع ادعا ممکن است عنوان نشر اکاذیب یا جرائم رایانه‌ای مناسب‌تر باشد. هر پرونده جداگانه بررسی می‌شود.
مجازات افترا قابل تعلیق است؟
جزای نقدی درجه شش در محدوده تعزیرات درجه ۳ تا ۸ قرار دارد که طبق ماده ۴۶ قانون مجازات اسلامی قابل تعلیق است، مگر استثنایی وجود داشته باشد.
پیش از هر واکنشی، یک لحظه صبر کنید
وقتی کسی آبرویتان را نشانه گرفته، اولین واکنش طبیعی جواب دادن در همان گروه یا همان جمع است. ولی جواب تند ممکن است خودش یک توهین ثبت‌شده باشد و شما را از شاکی به متهم تبدیل کند.
بهتر است اول مدرک را نگه دارید و بعد با یک وکیل کیفری بسنجید که آنچه اتفاق افتاده واقعاً افترا است یا عنوان دیگری دارد. در veksano.com وکلای کیفری را بر اساس تخصص پیدا کنید؛ یک مشاوره کوتاه معمولاً روشن می‌کند که این مسیر ارزش رفتن دارد یا نه.
۰ نظر