دیوان عالی کشور، قاضی سوم پرونده شما نیست.
این را بیشتر کسانی که رأی تجدیدنظر را باخته‌اند، دیر می‌فهمند. خیال می‌کنند فرجام خواهی یعنی یک فرصت دیگر برای گفتن همان حرف‌ها، این بار جلوی قاضی‌های بالاتر. ولی دیوان عالی کشور شاهد نمی‌شنود، مدرک تازه نمی‌پذیرد و درباره اینکه حق با کیست حکم نمی‌دهد. کار دیگری میکند.
پاسخ کوتاه: فرجام خواهی درخواست بررسی یک رأی در دیوان عالی کشور است تا معلوم شود آن رأی با قانون و موازین شرعی مطابقت دارد یا نه (ماده ۳۶۶ قانون آیین دادرسی مدنی). فقط آرای مشخصی قابل فرجام‌اند و مهلت آن برای مقیم ایران ۲۰ روز و برای مقیم خارج دو ماه از ابلاغ است (ماده ۳۹۷). نتیجه یا ابرام (تأیید) رأی است یا نقض آن و ارجاع پرونده به دادگاه دیگر.
فرجام خواهی به زبان ساده یعنی چه؟
یعنی از دیوان عالی کشور بخواهید بررسی کند دادگاه قانون را درست اجرا کرده یا نه. ماده ۳۶۶ قانون آیین دادرسی مدنی مصوب ۱۳۷۹ رسیدگی فرجامی را تشخیص انطباق یا عدم انطباق رأی با موازین شرعی و مقررات قانونی تعریف کرده است.
تفاوت را با یک مثال ببینید. در تجدیدنظر می‌گویید «قاضی حرف شاهد من را باور نکرد». در فرجام خواهی می‌گویید «قاضی مدرکی را که در پرونده بود اصلاً بررسی نکرد» یا «ماده‌ای را اجرا کرد که به این موضوع ربطی ندارد». اولی درباره قضاوت است، دومی درباره قانون.
یک نکته زبانی که کمتر کسی به آن توجه میکند: «دیوان» خودش یعنی دادگاه عالی و برخی حقوقدانان گفته‌اند «دیوان عالی» در واقع نوعی حشو است. اما همین ترکیب در اصل ۱۶۱ قانون اساسی آمده و دیگر کسی آن را عوض نمی‌کند.
فرجام خواهی با تجدیدنظر و اعاده دادرسی چه فرقی دارد؟
| روش | مرجع | چه چیزی بررسی میشود | مهلت |
| تجدیدنظر | دادگاه تجدیدنظر استان | هم ماهیت و هم قانون؛ دلیل تازه هم پذیرفته میشود | ۲۰ روز از ابلاغ (مقیم ایران) |
| فرجام خواهی | دیوان عالی کشور | فقط انطباق رأی با قانون و شرع | ۲۰ روز از ابلاغ؛ مقیم خارج دو ماه |
| اعاده دادرسی | معمولاً همان دادگاه صادرکننده | جهات خاص مثل کشف سند جدید یا جعلی بودن مدرک | طبق مواد مربوط، با مهلت جداگانه |
| اعمال ماده ۴۷۷ آیین دادرسی کیفری | با تجویز رئیس قوه قضاییه، در دیوان عالی | آرای قطعی که خلاف بیّن شرع تشخیص داده شوند | مهلت مشخصی ندارد |
فرجام خواهی معمولاً بعد از تجدیدنظر می‌آید، نه جای آن. اگر مهلت تجدیدنظر را از دست داده‌اید، راه فرجام خواهی هم در بیشتر موارد بسته است.
کدام آرای حقوقی قابل فرجام خواهی هستند؟
همه آرا قابل فرجام خواهی نیستند. فهرست محدود است و در مواد ۳۶۷ و ۳۶۸ قانون آیین دادرسی مدنی آمده. خلاصه‌اش این است:
| نوع رأی | چه زمانی قابل فرجام است |
| آرای دادگاه تجدیدنظر استان | فقط احکام راجع به اصل نکاح و فسخ آن، طلاق، نسب، حجر و وقف، و برخی قرارهای مرتبط با همین دعاوی (ماده ۳۶۸) |
| آرای بدوی که به خاطر تجدیدنظر نخواستن قطعی شده‌اند | احکامی با خواسته بیش از مبلغ مقرر در قانون، و احکام راجع به اصل نکاح، طلاق، نسب، حجر، وقف، ثلث، حبس و تولیت (ماده ۳۶۷) |
سقف مالی ماده ۳۶۷ در متن قانون بیست میلیون ریال آمده؛ رقمی که سال ۱۳۷۹ معنا داشت. پیش از هر اقدامی، مبنای فعلی آن را با وکیل چک کنید.
کدام احکام اصلاً قابل فرجام نیستند؟
طبق ماده ۳۶۹، حتی اگر حکمی در فهرست بالا باشد، در این موارد قابل فرجام نیست:
- حکمی که بر اساس اقرار قاطع دعوا در دادگاه صادر شده است.
- حکمی که مستند به نظر کارشناسی است که طرفین کتباً آن را قاطع دعوا قرار داده بودند.
- حکمی که مستند به سوگند قاطع دعوا است.
- برخی احکام فرعی مثل حکم راجع به هزینه دادرسی و حق‌الوکاله، به‌تنهایی.
در پرونده‌های کیفری هم فرجام خواهی هست؟
بله، فرجام خواهی کیفری برای جرائم سنگین پیش‌بینی شده. ماده ۴۲۸ قانون آیین دادرسی کیفری آرای صادره درباره این جرائم را قابل فرجام در دیوان عالی کشور دانسته است: جرائم دارای مجازات سلب حیات، قطع عضو و حبس ابد، جنایات عمدی با دیه نصف دیه کامل یا بیشتر، تعزیرات درجه سه و بالاتر، و جرائم سیاسی و مطبوعاتی.
برای پرونده‌های کیفری سبک‌تر، معمولاً آخرین مرحله دادگاه تجدیدنظر استان است و تنها راه استثنایی بعدی، درخواست اعمال ماده ۴۷۷.
دیوان عالی کشور به چه دلایلی رأی را نقض میکند؟
ماده ۳۷۱ قانون آیین دادرسی مدنی جهات نقض را برشمرده است. مهم‌ترین‌هایشان:
- دادگاه صادرکننده رأی صلاحیت رسیدگی نداشته است.
- رأی خلاف موازین شرعی یا مقررات قانونی است.
- اصول دادرسی و قواعد آمره، آن‌قدر رعایت نشده که رأی را از اعتبار انداخته است.
- به ادله و اسناد مؤثری که در پرونده بوده، توجه نشده است.
- در یک رأی، مفاد متضاد وجود دارد.
بند چهارم همان جایی است که بیشتر پرونده‌های موفق از آن عبور می‌کنند.
یکی از موکلانم باغدار پسته‌ای در رفسنجان بود. اداره اوقاف مدعی بود بخشی از باغ او موقوفه است و دادگاه تجدیدنظر کرمان هم همین را تأیید کرده بود. اما یک سند قدیمی تقسیم‌نامه در پرونده بود که نشان می‌داد آن قطعه سال‌ها پیش از تاریخ وقف‌نامه، ملک شخصی بوده؛ سندی که در رأی حتی یک بار هم به آن اشاره نشده بود.
چون موضوع دعوا وقف بود، رأی تجدیدنظر قابل فرجام خواهی بود. دیوان رأی را به خاطر بی‌توجهی به سند مؤثر نقض کرد و پرونده به شعبه هم‌عرض رفت. اینکه آنجا چه شد، بماند. مهم این بود که پرونده دوباره باز شد.
مراحل فرجام خواهی و مهلت آن چیست؟
| مرحله | توضیح |
| ۱. شمارش مهلت | ۲۰ روز برای مقیم ایران و دو ماه برای مقیم خارج، از تاریخ ابلاغ رأی (ماده ۳۹۷) |
| ۲. تنظیم دادخواست فرجامی | روی فرم مخصوص، با ذکر دقیق رأی مورد اعتراض و جهات نقض |
| ۳. پیوست لایحه اعتراضیه | متنی که توضیح می‌دهد رأی دقیقاً با کدام قانون یا کدام سند پرونده در تعارض است |
| ۴. ثبت | از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی؛ دادخواست به دادگاه صادرکننده رأی می‌رود و از آنجا به دیوان فرستاده میشود |
| ۵. رسیدگی در دیوان | بدون حضور طرفین و بر اساس محتویات پرونده، مگر شعبه لازم بداند |
لایحه فرجام خواهی جای تکرار ماجرا نیست. شاید این جواب را دوست نداشته باشید، ولی لایحه‌ای که سه صفحه درباره بی‌انصافی طرف مقابل نوشته و یک خط درباره ایراد قانونی رأی، تقریباً همیشه به ابرام می‌رسد.
بعد از تصمیم دیوان عالی کشور چه اتفاقی می‌افتد؟
اگر رأی ابرام شود، کار تمام است و رأی قطعیت خود را حفظ میکند. اگر نقض شود، دیوان معمولاً خودش رأی ماهوی نمی‌دهد؛ پرونده را برای رسیدگی دوباره به دادگاه هم‌عرض دادگاه صادرکننده رأی می‌فرستد. در موارد عدم صلاحیت، پرونده به مرجع صالح می‌رود.
درباره اجرای حکم: اصولاً فرجام خواهی جلوی اجرای حکم قطعی را نمی‌گیرد، هرچند قانون در برخی دعاوی ترتیب دیگری گذاشته است. اگر این برایتان حیاتی است، همین را اول از وکیلتان بپرسید.
دیوان عالی کشور هر سال چند پرونده را بررسی میکند؟
طبق گزارش مرکز آمار و فناوری اطلاعات قوه قضاییه درباره سال ۱۳۹۶، حدود ۵۳ هزار و ۳۱۲ پرونده وارد دیوان عالی کشور شد و ۵۳ هزار و ۸۱ پرونده مختومه شد (به نقل از اختبار). رئیس دیوان عالی کشور هم گفته در سال‌های ۹۸ و ۹۹ حدود ۱۰ هزار پرونده فقط از مسیر ماده ۴۷۷ به دیوان رسیده است (روزنامه تعادل). در مطلبی جداگانه به موضوع مراحل رسیدگی به پرونده کیفری از شکایت تا اجرای حکم پرداخته ایم. اگر دوست دارید بیشتر در مورد این موضوع بدانید می توانید به لینک مربوطه مراجعه کنید.
این اعداد را کنار میلیون‌ها پرونده‌ای بگذارید که هر سال در دادگاه‌های کشور تشکیل میشود. سهم آرایی که به دیوان می‌رسند، کوچک است.
واژه‌نامه فرجام خواهی
| اصطلاح | معنی ساده |
| فرجام‌خواه | کسی که درخواست فرجام داده |
| فرجام‌خوانده | طرف مقابل در درخواست فرجام |
| رأی فرجام‌خواسته | رأیی که به آن اعتراض شده |
| ابرام | تأیید رأی توسط دیوان عالی کشور |
| نقض | بی‌اعتبار کردن رأی و فرستادن پرونده برای رسیدگی دوباره |
| دادگاه هم‌عرض | دادگاهی هم‌رده با دادگاه صادرکننده رأی که پرونده پس از نقض به آن می‌رود |
| رأی وحدت رویه | رأی هیئت عمومی دیوان که برای همه دادگاه‌ها لازم‌الاتباع است |
سوالات متداول درباره فرجام خواهی
مهلت فرجام خواهی چند روز است؟
۲۰ روز برای اشخاص مقیم ایران و دو ماه برای مقیم خارج از کشور، از تاریخ ابلاغ رأی، طبق ماده ۳۹۷ قانون آیین دادرسی مدنی.
در دیوان عالی کشور میتوانم مدرک جدید ارائه کنم؟
اصولاً نه. دیوان بر اساس محتویات پرونده رسیدگی میکند. اگر سند جدید مؤثری پیدا کردهاید، شاید مسیر اعاده دادرسی مناسبتر باشد.
آیا رأی دعوای مهریه قابل فرجام است؟
مهریه در فهرست ماده ۳۶۸ برای آرای تجدیدنظر نیامده است. اما اصل نکاح و طلاق آمده‌اند. وضعیت هر رأی را باید جداگانه سنجید.
فرجام خواهی هزینه دارد؟
بله، هزینه دادرسی مرحله فرجام خواهی طبق تعرفههای سالانه دریافت میشود و مبلغ آن به نوع دعوا و خواسته بستگی دارد.
رسیدگی دیوان عالی کشور چقدر طول میکشد؟
زمان مشخصی در قانون ندارد و به حجم کار شعبه بستگی دارد. نمیتوانم عدد دقیقی بگویم.
اگر دیوان رأی را نقض کند، حتماً برنده میشوم؟
نه. نقض یعنی پرونده دوباره رسیدگی میشود، نه اینکه نتیجه به نفع شما تغییر کرده باشد.
رأی شما ارزش رفتن به دیوان را دارد؟
این سوالی است که پیش از پرداخت هزینه و صرف ماه‌ها انتظار باید جوابش را بدانید. فرجام خواهی برای رأیی که فقط «ناعادلانه» به نظر می‌رسد مسیر درستی نیست؛ برای رأیی است که قانون را اشتباه اجرا کرده یا مدرکی را ندیده گرفته.
اگر ۲۰ روزتان هنوز تمام نشده، رأی را به یک وکیل باتجربه در دعاوی دیوان عالی نشان دهید. در veksano.com وکلای حقوقی و کیفری را بر اساس تخصص و سابقه پیدا کنید و قبل از تصمیم، یک ارزیابی صادقانه بشنوید.
۰ نظر